พุทธศตวรรษที่ 11 - 13 สิ่งที่น่าประหลาดใจก็คือ รูปลักษณ์อันแปลกประหลาดของพูป่าสัก ที่สูงเสียดฟ้าคล้ายชะเงี้ยมผาชะลูดผู้ที่พบเห็นต่างก็ต่างก็จินตนาการเป็นรูปร่างต่างๆกันไป นอกจากนี้ยังพบน้ำพระบาทผุดขึ้นมาจากตาน้ำตรงบริเวณปากถ้ำใกล้ ๆ กับตอนบนสุดของปราสาท ไหลออกมาเป็นลำธาร นอกเขตมีบาราย (สระน้ำ) ขนาดใหญ่สมัยโบราณใช้เป็นที่แข่งเรือและที่สรงน้ำในพิธีกรรมต่าง ๆ ตรงบริเวณใกล้เชิงเขา ภูมิประเทศจะเป็นทะเลสาบตื้น ๆ แต่มีอาณาเขตกว้างขวางมาก ถัดจากทะเลสาบเป็นลานดินยาวไปถึงเชิงเขา เป็นส่วนหนึ่งของเมืองในอดีต มีร่องรอยแนวคันดิน ซากสิ่งปลูกสร้างหลงเหลืออยู่ บันไดทางขึ้นที่ตัดในแนวตะวันออก - ตะวันตกจะทอดผ่านสระน้ำรูปสี่เหลี่ยม 2 แห่ง ตรงขึ้นไปสูชาลา (ทางเดิน) ชั้นกลางมีปรางค์ 2 หลัง ขนาบอยู่ทั้งสองข้าง สังเกตจากภาพสลักเชื่อกันว่าปรางค์ทางขวามือเป็นสถานที่บวงสรวงบูชาสำหรับบุรุษ ส่วนทางซ้ายเป็นสถานที่บวงสรวงบูชาสำหรับสตรี แยกออกเป็นสัดส่วนไม่ปะปนกัน ทางเดินขึ้นจะทอดผ่านสิ่งปลูกสร้างหลายหลัง ซึ่งมีสภาพปรักหักพังจนไม่เห็นว่าสร้างขึ้นเพื่อใช้ประโยชน์อะไร ทางขวามือห่างไปอีก 10 เมตร มีหินสลัก สัญลักษณ์แห่งสตรีเพศและความอุดมสมบูรณ์แห่งศาสนาฮินดู ซึ่งยังมีชาวลาวที่นับถือศาสนาฮินดู นำดอกไม้ธูปเทียนมาบูชาจำนวนมาก ปัจจุบันปราสาทวัดพู ได้รับการขึ้นทะเบียนให้เป็นมรดกโลกทางวัฒนธรรมแห่งที่ 2 ของลาว

หลักกิโลเมตรที่ 67 จะถึงบ้านห้วยแม่สังข์ นักท่องเที่ยวจะจอดรถพักริมทางเข้าห้องน้ำ ซื้ออาหารว่าง ของป่า เช่น เนื้อกวางตากแห้ง นกกระจอกย่าง ไก่ย่าง กล้วยปิ้ง จากชาวบ้านละแวกนั้นทั้งสองข้างทาง

  ไม่สูงนักแต่กระแสน้ำยิ่งใหญ่และรุนแรงด้วย แม่น้ำโขงทั้งสายไหลแยกมาเป็นหลายสาย ถ้าหากเป็นน้ำตกก็นับเป็นร้อยสาย เพราะแรงดันของน้ำจำนวนมหาศาลที่โถมกระหน่ำราวกับจะถล่มทลายแก่งหินอย่างดุดันกราดเกรี้ยว สร้างความประทับใจแก่ผู้ได้พบเห็น สมคำล่ำลือที่ยกย่องให้เป็น ไนแองการ่าแห่งเอเชีย ความอลังการแห่งสายน้ำ ทั้งกระโจน บิดตัว ปะทะ พลุ่งพล่านและกระจาย ก่อให้เกิดละอองไอน้ำแทรกตัวอยู่แทบทุกอณูของบรรยากาศ ภาพของน้ำตกที่น่าตื่นตาตื่นใจจะมองเห็นได้ชัดเจนที่สุดจากศาลาที่สร้างเอาไว้ข้างบนเหนือบริเวณน้ำตกจาก 3 ระดับ 3 ด้าน ที่ไหลถาโถมลงมารวมกันพอดี บรรดาชาวประมงมักยอมเสี่ยงอันตรายปีนบันไดไม้ไผ่ออกไปวางเบ็ดตกปลากันในบริเวณนี้เสมอ รวมทั้งมีนกกินปลามาโฉบลงน้ำจับปลาตัวเล็กเป็นอาหารกันหนาแน่นมากในบริเวณน้ำตกยังมีร้านขายไก่ย่าง ข้าวเหนียว ส้มตำ ปลาเผา แกล้มเบียร์จำหน่ายพร้อมสรรพ บรรยากาศน่านั่งรับประทานอาหารยิ่งนัก

เดินทางไปถึงหลักกิโลเมตรที่ 38 เลี้ยวขวาประมาณ 1 กิโลเมตร ถึงน้ำตกตาดฟาน ซึ่งบริเวณน้ำตกมีรีสอร์ท แห่งหนึ่งชื่อว่า ตาดฟานรีสอร์ท เจ้าของเป็นคนไทยได้รับสัมปทาน ชื่อ คุณกฤษณา หาระสา ท่านผู้อ่านที่เป็นหนอนหนังสือในอดีตเมื่อ 20 ปีที่แล้วคงคุ้นเคยกับนามปากกา กระดาษแก้ว ของเธอดี ตาดฟานรีสอร์ท รีสอร์ทเล็ก ๆ น่ารักสไตล์ใกล้เคียงกับธรรมชาติ จำนวนห้องพักทั้งหมด 13 ห้อง ราคาตั้งแต่ 800 - 1,300 บาท ถ้ามีเวลาในการเดินทางเหลือพอควรจะพักค้างแรม ยิ่งถ้าอยู่ในช่วงพระจันทร์วันเพ็ญ ดวงดาวเต็มท้องฟ้าด้วยบรรยากาศสุดแสนจะโรแมนติกเลยจริง ๆ ก่อนถึงทางแยกเข้าน้ำตกตาดฟาน มีไร่กาแฟที่นักท่องเที่ยวสามารถแวะชิมกาแฟสด ชา และซื้อกลับบ้านเป็นของฝากได้

เลยทางแยกเข้าน้ำตกตาดฟานไปไม่ไกลจะมีทางแยกเลี้ยวขวาเข้าไปยังน้ำตกตาดเยือง เราจะถึงลำธารของน้ำตกก่อน  จากนั้นจะมีทางไต่ลงไปข้างล้างเพื่อดูจากข้างล่างขึ้นมาเห็นน้ำตกสวยงามมาก มีละอองน้ำกระเซ็นมากระทบตัวตลอดเวลาที่อยู่ข้างล่างที่นี่มีร้านกาแฟบริการนักท่องเที่ยวด้วย เลยทางแยกเข้าน้ำตกตาดเยืองไปไม่ไกลจะถึงเมือง ปากซอง หรือ ปากช่อง เป็นเมืองที่มีตลาดสดขายสินค้าเช่นเดียวกันกับเมืองปากเซ เมืองปากซองอยู่สูงจากระดับน้ำทะเลประมาณ 1,200 เมตรนับว่าเป็นเมืองที่มีอากาศเย็นตลอดปี สามารถปลูกพืชผักเมืองหนาวได้ เหมาะสำหรับมาผักผ่อนสัมผัสอากาศบริสุทธิ์และธรรมชาติที่ยังอุดมสมบูรณ์อย่างยิ่ง

บาเจียง ซึ่งดั้งเดิม เมื่อหลายร้อยล้านปีก่อนดินแดนแห่งนี้เคยเป็นถิ่นภูเขาไฟ และท่ามกลางความอุดมสมบูรณ์ของผืนป่ากระแสน้ำทั้งหลั่งไหลลงสู่แท่งหินยักษ์สีดำทะมึน ซึ่งเกิดจากลาวาที่เย็นตัวแล้วเกิดการระเบิดของภูเขาไฟ ธรรมชาติได้นำแท่งหินมาตกแต่งไว้เป็นห้อง ๆ ในภาษาลาว คำว่า ส่วม มีความหมายว่า ห้อง และคำว่า ตาด หมายถึง น้ำตก ดังนั้น น้ำตกตาดผาส่วมจึงหมายถึง น้ำตกห้อง ซึ่งตกกับลักษณะของน้ำตกที่มีแท่งหินขนาดยักษ์มีลักษณะคล้ายห้องสำหรับบริเวณโดยรอบของน้ำตกตาด ผาส่วม ร่มรื่นไปด้วยต้นไม้น้อยใหญ่ อากาศเย็นสบายเหมาะแก่การพักผ่อน คนลาวนิยมพาครอบครัวมาท่องเที่ยวในวันหยุดสุดสัปดาห์ จากบริเวณลานจอดรถหน้าน้ำตกตาดผาส่วนเดินไปอีก 100 เมตร จะเป็นศูนย์วัฒนธรรมชนเผ่าในอุทยานแห่งชาติบาเจียงแห่งนี้ได้จำลองบ้านชนเผ่าต่าง ๆ ที่ดำรงชีวิตอยู่ในลาวใต้ เช่น เผ่าละเวน เผ่าอาลัก เผ่ากะตู้ และเผ่าตะโอ้ย โดยการนำครอบครัวชนเผ่าต่าง ๆ อย่างละ 1- 2 ครอบครัวมาดำรงชีวิตอย่างธรรมชาติโดยการทอผ้า ปลูกพืชผัก ตำข้าวตลอดจนเลี้ยงสัตว์ ฯลฯ นักท่องเที่ยวจะได้ศึกษาและสัมผัสวิถีชีวิตตลอดจนความเป็นอยู่จริงๆ ตามธรรมชาติของชนเผ่าต่างๆ และยังมีบริการนักท่องเที่ยวในรูปแบบ Home stay พักค้างแรมทำกิจกรรมกับบรรดาชนเผ่าต่างๆ ภายในวัฒนธรรมแห่งนี้ ซึ่งเป็นที่นิยมของนักท่องเที่ยวชาวยุโรปและอเมริกาเป็นอันมาก หลังจากเที่ยวชมอย่างจุใจก็เดินทางกลับเมืองปากเซ

เลยทางแยกเข้าน้ำตกผาส่วม ตามเส้นทางแขวงสาละวันมุ่งหน้าต่อไปอีกจะถึงเมืองเลางาม เป็นเมืองเล็ก ๆ เลยจากเมืองเลางามไปไม่ไกลจะมีน้ำตกที่สวยงามอีกแห่งหนึ่ง คือ น้ำตกลาดเลาะ อยู่ในพื้นที่แขวงสาละวัน บริเวณน้ำตกมีเกสต์เฮาส์ที่นักท่องเที่ยวชาวต่างชาติพักอยู่หลายแห่งและมีรีสอร์ทให้นักท่องเที่ยวพักเช่นกัน

นักท่องเที่ยวมีเวลามากกว่า 3 วัน ก็มีสถานที่ท่องเที่ยวแบบเจาะลึกให้เที่ยวกันอีกมากกว่านี้ ซึ่งในตลาดปากเซมีสินค้าแปลก ๆ ให้เราเดินเที่ยวชมและเลือกซื้อสินค้าเป็นของฝาก แต่ส่วนใหญ่เป็นสินค้ามาจากไทย จีน เวียดนาม เหมาะสำหรับเดินทางเที่ยวชมวิถีชีวิตชาวลาว ชมสินค้าได้แก่ ผ้าทอ เครื่องเงิน เป็นต้น ที่ปากเซยังมีร้านอาหารที่อร่อย ๆ หลายร้าน ฝีมือการปรุงที่มีรสชาติถูกปาก โดยเฉพาะขาหมู เมื่อพักค้างคืนที่เมืองปากเซแนะนำสถานที่ท่องเที่ยวยามค่ำคืนของลาว ซึ่งมีอยู่หลายแห่ง ท่านจะได้พบบรรยากาศความบันเทิงแบบย้อนยุคหลายปีก่อน ซึ่งหาได้ยากมากในยุคปัจจุบัน

จัดทำเมื่อวันที่ 29 ตุลาคม 2548